Choroba Leśniowskiego-Crohna – co to jest i jakie daje objawy?

Choroba Leśniowskiego-Crohna to przewlekłe, nieswoiste zapalenie jelit, które może objąć każdy fragment przewodu pokarmowego – od jamy ustnej aż po odbyt. Jej cechą charakterystyczną są odcinkowe zmiany zapalne prowadzące do zwężeń i przetok. Więcej o przyczynach, objawach i diagnostyce przeczytasz w dalszej części artykułu.

Czym jest choroba Leśniowskiego-Crohna?

Schorzenie to należy do grupy nieswoistych chorób zapalnych jelit i ma charakter przewlekły, z okresami zaostrzeń i remisji. Proces zapalny rozpoczyna się w błonie śluzowej, ale z czasem obejmuje wszystkie warstwy ściany jelita – mówimy wówczas o zapaleniu pełnościennym. Prowadzi to do włóknienia, powstawania zwężeń jelit oraz patologicznych połączeń między pętlami jelitowymi, czyli przetok.

Ogniska zapalenia są odcinkowe – pomiędzy zmienionymi chorobowo fragmentami znajduje się zdrowa błona śluzowa. Najczęściej lokalizują się w końcowym odcinku jelita krętego, ale mogą też wystąpić w jamie ustnej, przełyku, żołądku czy odbytnicy.

Choroba Leśniowskiego-Crohna jest schorzeniem przewlekłym i nieuleczalnym, jednak dzięki nowoczesnym terapiom można osiągnąć długotrwałą remisję i znaczną poprawę jakości życia.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka?

Dokładna przyczyna choroby nie została poznana. Uważa się, że rozwija się ona na skutek interakcji czynników genetycznych, środowiskowych i immunologicznych. Istotną rolę odgrywa mikrobiota jelitowa oraz zaburzenia układu odpornościowego, które prowadzą do nieprawidłowej reakcji na bakterie jelitowe.

Do najważniejszych czynników ryzyka należy palenie tytoniu – zwiększa ono prawdopodobieństwo zachorowania i nasila przebieg choroby. Predyspozycje genetyczne mają znaczenie – około 20% chorych ma krewnego z nieswoistą chorobą zapalną jelit. Opisano mutację genu NOD2, która wyraźnie podwyższa to ryzyko.

Schorzenie występuje przede wszystkim w krajach rozwiniętych. Zapadalność w Unii Europejskiej wynosi około 5 przypadków na 100 000 osób rocznie. Najczęściej rozpoczyna się w młodym wieku – szczyt zachorowań przypada na 15–25 lat, a drugi, mniejszy wzrost odnotowuje się około 50. roku życia. Dotyka obu płci z podobną częstością.

Jakie objawy daje choroba Leśniowskiego-Crohna?

Objawy są bardzo zróżnicowane i zależą od lokalizacji, rozległości oraz stopnia zaawansowania zmian zapalnych. Często pierwszym sygnałem alarmowym – wyprzedzającym dolegliwości jelitowe – są zmiany w okolicy odbytu: szczeliny, ropnie i przetoki okołoodbytowe. Niejednokrotnie choroba rozwija się podstępnie i przez długi czas manifestuje się jedynie nieswoistymi objawami ogólnymi.

Objawy ogólne i nieswoiste

We wczesnej fazie pacjenci mogą odczuwać przewlekłe zmęczenie, stany podgorączkowe i niezamierzoną utratę masy ciała. Często występuje niedokrwistość wynikająca z niedoboru żelaza lub witaminy B12. Te ogólnoustrojowe symptomy są rezultatem przewlekłego stanu zapalnego oraz upośledzonego wchłaniania składników odżywczych.

Objawy zależne od zajętego odcinka przewodu pokarmowego

Poniższa tabela przedstawia zróżnicowanie obrazu klinicznego w zależności od miejsca toczącego się procesu zapalnego.

Zajęcie końcowego odcinka jelita krętego

Klasyczna postać choroby, dotycząca jelita krętego, zwykle rozwija się powoli. Dominującym objawem jest ból brzucha umiejscowiony w prawym dole biodrowym, często nasilający się po jedzeniu. Nierzadko pojawia się przewlekła biegunka i smoliste stolce, świadczące o krwawieniu z wyższych partii jelita. Podczas badania palpacyjnego lekarz może wyczuć opór w jamie brzusznej, odpowiadający pogrubiałej ścianie jelita.

Rozległe zmiany w jelicie cienkim prowadzą do zespołu upośledzonego wchłaniania. Wówczas stolec staje się połyskliwy, trudny do spłukania – to cecha biegunki tłuszczowej. Pojawiają się niedobory witamin, szczególnie witaminy B12, oraz zaburzenia elektrolitowe. Postępujące niedożywienie i utrata masy ciała są konsekwencją tych procesów.

Zajęcie jelita grubego

Gdy stan zapalny toczy się w obrębie okrężnicy, najbardziej dokuczliwym objawem jest uporczywa biegunka. Krew w stolcu występuje rzadziej niż we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, ale może się pojawić przy zmianach zlokalizowanych nisko. Charakterystyczne są także bóle brzucha o zmiennym nasileniu oraz zmiany okołoodbytnicze.

Zmiany w jamie ustnej, przełyku i żołądku

Nawet u co dziesiątej osoby z chorobą Crohna pierwszym objawem są bolesne owrzodzenia aftowe na błonie śluzowej jamy ustnej. Mogą im towarzyszyć obrzęk i zaczerwienienie dziąseł. Jeżeli proces zapalny obejmuje przełyk, pojawia się dysfagia (trudności w przełykaniu) oraz odynofagia (ból przy przełykaniu). Zajęcie żołądka i dwunastnicy manifestuje się bólem brzucha i wymiotami, często mylnie interpretowanymi jako objawy choroby wrzodowej.

Zmiany okołoodbytnicze, takie jak szczeliny, ropnie i przetoki, mogą wyprzedzać typowe objawy jelitowe o wiele miesięcy – dlatego nie wolno ich bagatelizować.

Zmiany okołoodbytnicze

Wielu pacjentów doświadcza uciążliwych dolegliwości w okolicy odbytu. Należą do nich: wyrośla skórne, głębokie szczeliny, owrzodzenia oraz nawracające ropnie i przetoki okołoodbytowe. Co istotne, zmiany te mogą wyprzedzać typowe objawy jelitowe o wiele miesięcy, a nawet lat. Dlatego każdy nowo powstały ropień czy niegojąca się szczelina odbytu wymaga konsultacji gastroenterologicznej.

Objawy pozajelitowe

U 6–47% chorych choroba Leśniowskiego-Crohna manifestuje się także poza przewodem pokarmowym. Są to tak zwane manifestacje pozajelitowe, które często korelują z aktywnością stanu zapalnego w jelicie. Do najczęstszych należą:

• rumień guzowaty – bolesne, czerwone guzki na skórze,
• zapalenie stawów – zwłaszcza dużych stawów obwodowych,
• zmiany w narządzie wzroku – zapalenie spojówek, tęczówki lub nadtwardówki,
• stłuszczenie wątroby oraz, rzadziej, pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych.

Powikłania mogą dotyczyć również układu kostnego (osteoporoza) i naczyniowego – żylna choroba zakrzepowo-zatorowa występuje u części pacjentów. Warto pamiętać, że występowanie objawów pozajelitowych bywa pierwszym sygnałem skłaniającym do poszukiwania przyczyny w jelicie.

Diagnostyka i kiedy szukać pomocy

Rozpoznanie choroby Leśniowskiego-Crohna opiera się na połączeniu wywiadu, badania fizykalnego oraz wyników badań dodatkowych. Już na etapie podstawowej opieki zdrowotnej lekarz może zlecić wstępne testy, które wskażą na toczący się proces zapalny.

Badania wykorzystywane w diagnostyce

W celu potwierdzenia lub wykluczenia choroby Crohna wykonuje się szereg badań laboratoryjnych i obrazowych:

• morfologię krwi (często wykazuje niedokrwistość, leukocytozę lub nadpłytkowość),
• oznaczenie OB i CRP – wskaźników stanu zapalnego,
• badanie kału na kalprotektynę i laktoferynę – markery jelitowego zapalenia,
• ileokolonoskopię z pobraniem wycinków do oceny histopatologicznej – standard w diagnostyce,
• w przypadkach niedostępnych zmian – endoskopię kapsułkową lub badania obrazowe (USG jamy brzusznej, rezonans magnetyczny, tomografię komputerową).

W różnicowaniu z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego pomocne bywa oznaczenie przeciwciał ASCA. Należy jednak podkreślić, że u części pacjentów z zajęciem jelita grubego niemożliwe jest jednoznaczne rozróżnienie obu jednostek – wówczas rozpoznaje się nieokreślone zapalenie jelita grubego.

Kiedy niezwłocznie zgłosić się do lekarza?

Pilnej konsultacji wymagają sytuacje, gdy pojawią się następujące objawy:

• narastający, silny ból brzucha, szczególnie zlokalizowany po prawej stronie,
• częste, luźne stolce z domieszką krwi lub o smolistym zabarwieniu,
• gorączka i dreszcze przy współistniejących dolegliwościach brzusznych,
• szybka, niezamierzona utrata masy ciała,
• bolesne, sączące zmiany w okolicy odbytu (ropnie, przetoki).

Osoby z już rozpoznaną chorobą Crohna powinny pozostawać pod stałą opieką gastroenterologa i nie modyfikować samodzielnie terapii nawet w okresie remisji. Zalecane są okresowe badania kontrolne – w tym kolonoskopia co 2 lata u pacjentów z wieloletnim wywiadem chorobowym – w celu wczesnego wykrycia ewentualnych zmian dysplastycznych.