Czy kakao jest lekkostrawne? Właściwości i przeciwwskazania

Jedna mała łyżeczka kakao to tylko około 20–40 kcal, ale dla wrażliwego żołądka potrafi być zaskakująco dużym wyzwaniem. W ścisłym rozumieniu medycznej diety lekkostrawnej czysty proszek kakaowy nie należy do typowych produktów „lekkich”, choć wiele zdrowych osób trawi go bez większych problemów. O tym, czy napój kakaowy będzie dla ciebie łagodny, decyduje forma, dodatki oraz stan przewodu pokarmowego. Jeśli chcesz bezpiecznie korzystać z jego właściwości i uniknąć zaostrzenia dolegliwości, warto poznać kilka konkretnych zasad.

Czy kakao jest lekkostrawne?

W zaleceniach szpitalnych i poradnikach żywienia w chorobach przewodu pokarmowego proszek kakaowy bywa umieszczany na liście produktów niezalecanych w diecie lekkostrawnej. Trafia tam obok tłustych potraw smażonych na tłuszczu, ostrych przypraw, alkoholu czy napojów gazowanych, czyli składników, które pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, mogą nasilać refluks i powodować wzdęcia. Z drugiej strony w części zaleceń pojawia się pozycja „słabe kakao” jako napój dopuszczalny, pod warunkiem rozcieńczenia, niewielkiej ilości proszku i zastosowania lekkiego, chudego mleka.

Ten pozorny chaos wynika z tego, że lekkostrawność to zawsze połączenie składu produktu, sposobu przygotowania i twojej indywidualnej tolerancji. Osoba z prawidłowo pracującym przewodem pokarmowym zwykle zniesie kubek delikatnego napoju kakaowego bez problemu. Pacjent po operacji jamy brzusznej, z wrzodami żołądka albo ostrym zaostrzeniem refluksu żołądkowo-przełykowego może reagować na ten sam napój bólem, zgagą czy biegunką. U jednych więc napój będzie „w porządku”, u innych stanie się produktem, którego trzeba czasowo unikać.

Kiedy próbujesz ocenić, czy ten napój pasuje do twojej diety, warto uporządkować pojęcie lekkostrawności, poznać skład proszku kakaowego pod kątem trawienia i odróżnić napój z naturalnego proszku od gotowych, słodzonych mieszanek:

Co oznacza lekkostrawność w diecie?

Dieta lekkostrawna to zmodyfikowany sposób odżywiania stosowany przy chorobach układu pokarmowego, przed badaniami jamy brzusznej, po zabiegach chirurgicznych oraz u osób starszych. Jadłospis ma odciążać przewód pokarmowy, tak aby pokarm łatwo ulegał trawieniu, nie zalegał długo w żołądku i nie nasilał bólu, zgagi, wzdęć ani biegunek. Zazwyczaj zaleca się 4–6 mniejszych posiłków dziennie, łagodnie doprawionych, pozbawionych bardzo tłustych sosów i ostrych przypraw.

W takiej diecie ogranicza się produkty z dużą ilością tłuszczu, błonnika nierozpuszczalnego i substancji wzdymających. Normy mówią o około 20–25 g błonnika pokarmowego na dobę, zamiast znacznie wyższych ilości typowych dla pełnoziarnistej diety. W praktyce oznacza to przewagę jasnego pieczywa, drobnych kasz, dobrze ugotowanych warzyw i delikatnego nabiału oraz rezygnację z części produktów, które u zdrowych osób uchodzą za „bardzo zdrowe”, ale w fazie zaostrzenia choroby jelit stają się zbyt drażniące.

Typowe cechy potraw lekkostrawnych są dość konkretne:

• miękka, często półpłynna konsystencja (zupy krem, puree, musy),
• rozdrobnienie składników, np. miksowanie lub przecieranie przez sito,
• dłuższe gotowanie do pełnej miękkości, bez przypieczonej skórki,
• niska zawartość tłuszczu i rezygnacja z ciężkich zasmażek,
• ograniczenie ilości błonnika nierozpuszczalnego, łupinek i pestek,
• brak ostrych i bardzo kwaśnych przypraw, octu czy ostrej papryki.

W tak ułożonej diecie bazą są konkretne grupy produktów:

• jasne pieczywo, pieczywo pszenne, sucharki, drobne kasze jak kasza jaglana, manna czy kuskus, ryż biały, drobny makaron pszenny,
• chude mięsa (indyk, kurczak, cielęcina) i chude ryby gotowane lub pieczone bez tłuszczu,
• produkty mleczne niskotłuszczowe, np. mleko do 2% tłuszczu, jogurt naturalny, kefir, chudy twaróg,
• gotowane warzywa jak marchew, ziemniaki z wody, dynia, cukinia czy szpinak,
• wybrane miękkie owoce bez skórki i pestek, np. jabłka, banany, brzoskwinie, przetarte w formie musu.

Proszek kakaowy nie należy do podstawowych filarów takiego jadłospisu. Częściej pojawia się na liście produktów ograniczanych, podobnie jak produkty pełnoziarniste, warzywa cebulowe czy nasiona roślin strączkowych. Jego miejsce zależy jednak od tego, jak dokładnie zostanie przygotowany napój i w jakiej fazie choroby znajduje się dana osoba.

Lekkostrawność konkretnego produktu zależy nie tylko od jego składu, ale też od tego, jak go obrobisz. Gotowanie w wodzie lub na parze, dłuższy czas gotowania, rozdrabnianie produktów, a nawet usuwanie skórki i pestek z owoców i warzyw potrafią diametralnie zmienić tolerancję danego dania. Przy napoju kakaowym podobną rolę odgrywa rodzaj mleka, ilość tłuszczu i cukru oraz temperatura, w jakiej go wypijasz.

Jaki skład ma kakao i które składniki utrudniają trawienie?

Proszek uzyskiwany z ziarna kakaowca to produkt bardzo skoncentrowany, bogaty w błonnik pokarmowy, tłuszcz, polifenole, a także w związki pobudzające – teobrominę i kofeinę. Dostarcza także wielu składników mineralnych, m.in. magnezu, żelaza, potasu i miedzi. Te same substancje odpowiadają za znane działanie antyoksydacyjne i sercowo‑naczyniowe, a jednocześnie mogą stać się kłopotliwe dla osób, które muszą odciążyć przewód pokarmowy.

Najważniejsze składniki kakao z punktu widzenia trawienia to:

• błonnik pokarmowy – wspiera perystaltykę jelit i może działać prebiotycznie, ale przy wrażliwych jelitach łatwo nasila wzdęcia i biegunkę,
• tłuszcz – w ziarnach aż około 58% masy stanowią lipidy, z przewagą kwasu oleinowego (około 14%) i kwasu stearynowego (około 15%),
• związki pobudzające – głównie teobromina oraz mniejsze ilości kofeiny, wpływające na układ nerwowy i wydzielanie soku żołądkowego,
• flawonoidy i inne polifenole – silne przeciwutleniacze, korzystne dla naczyń krwionośnych, ale czasem wywołujące u części osób lekkie dolegliwości jelitowe,
• składniki mineralne – magnez, żelazo, potas, miedź, wspierające m.in. pracę mięśni gładkich jelit i gospodarkę krwiotwórczą.

W kontekście diety łatwostrawnej problematyczne są przede wszystkim dwie grupy składników. Po pierwsze błonnik pokarmowy – w stanie zdrowia pomaga regulować wypróżnienia, ale w czasie biegunek, ostrych stanów zapalnych jelit czy po operacjach mechanicznie drażni śluzówkę i zwiększa objętość treści jelitowej. Po drugie tłuszcz, którego resztki pozostają w proszku kakaowym, wydłuża opróżnianie żołądka i może nasilać uczucie pełności. Do tego dochodzą związki pobudzające, które u części osób zwiększają wydzielanie kwasu solnego, co sprzyja wystąpieniu zgagi i nasilenia refluksu.

Czy czyste kakao różni się od słodzonych napojów kakaowych?

Czysty proszek kakaowy to zupełnie inny produkt niż gotowe napoje kakaowe w proszku, często reklamowane jako „dla dzieci” czy „śniadaniowe”. W pierwszym przypadku do kubka trafia proszek zawierający głównie błonnik, tłuszcz roślinny i polifenole, w drugim – mieszanina cukru, niewielkiej ilości kakao, mleka w proszku, czasem aromatów i emulgatorów. Dla przewodu pokarmowego różnica między dwiema łyżeczkami naturalnego kakao a dużą porcją słodzonego napoju bywa bardzo wyraźna.

Z perspektywy lekkostrawności to nie sam proszek jest zwykle największym problemem, ale towarzystwo. Napój na bazie czystego kakao, przygotowany na mleku o obniżonej zawartości tłuszczu lub dobrze tolerowanym napoju roślinnym i bez dosładzania, obciąża żołądek mniej niż duży kubek mocno słodzonego napoju kakaowego z pełnotłustym mlekiem i dodatkami technologicznymi.

Jakie właściwości zdrowotne ma kakao a jak wpływa na trawienie?

Badania pokazują, że proszek kakaowy to produkt o silnym działaniu antyoksydacyjnym, korzystnym wpływie na naczynia krwionośne oraz potencjalnym wsparciu pracy mózgu i nastroju. Polifenole i flawonoidy zawarte w tym produkcie pomagają ograniczać skutki stresu oksydacyjnego, a magnez i potas wspierają serce. Z punktu widzenia trawienia sytuacja jest jednak dwutorowa – błonnik, polifenole i działanie prebiotyczne mogą pomagać utrzymać zdrową mikrobiotę jelit, a jednocześnie u osób z chorobami przewodu pokarmowego te same cechy mogą zaostrzać objawy.

Najważniejsze możliwe korzyści zdrowotne związane ze spożywaniem kakao to:

• silne działanie antyoksydacyjne dzięki polifenolom i flawonoidom, które pomagają chronić komórki przed stresem oksydacyjnym,
• wsparcie układu sercowo‑naczyniowego – poprawa elastyczności naczyń, obniżenie ciśnienia tętniczego i pozytywny wpływ na profil lipidowy,
• korzystny wpływ na mózg i nastrój, do którego mogą przyczyniać się teobromina, kofeina, fenyloetyloamina i endorfiny uwalniane pod ich wpływem,
• możliwa poprawa wrażliwości insulinowej i łagodniejszy wzrost glikemii dzięki niskiemu IG naturalnego proszku,
• wspieranie układu odpornościowego poprzez działanie przeciwzapalne polifenoli i udział minerałów takich jak żelazo i miedź w pracy komórek odpornościowych.

Wpływ na przewód pokarmowy odbywa się kilkoma drogami:

• błonnik pokarmowy działa jak „pokarm” dla dobrych bakterii, może regulować wypróżnienia i wspierać pracę jelit,
• polifenole modulują mikrobiotę jelit, wspierając rozwój korzystnych szczepów i hamując drobnoustroje patogenne,
• naturalne związki pobudzające mogą przyspieszać perystaltykę, co dla jednej osoby będzie ulgą przy zaparciach, a dla innej czynnikiem nasilającym biegunkę,
• teobromina i kofeina mogą stymulować wydzielanie soku żołądkowego i rozluźniać dolny zwieracz przełyku, co u części osób zwiększa ryzyko zgagi i refluksu.

U osób z prawidłowo funkcjonującym przewodem pokarmowym niewielkie ilości napoju kakaowego zwykle nie powodują dolegliwości. Błonnik i polifenole mogą wtedy realnie wspierać jelita, o ile cała dieta jest bogata w warzywa i inne źródła błonnika. Inaczej wygląda sytuacja u pacjentów z wrzodami żołądka i dwunastnicy, aktywnym refluksem, biegunkami, nieswoistymi zapaleniami jelit czy w pierwszych tygodniach po operacjach w obrębie jamy brzusznej. W ich przypadku ten sam napój może zwiększać ból, powodować luźne stolce lub nasilać zgagę.

„Zdrowotność” kakao – silne działanie antyoksydacyjne, potencjalna ochrona serca i korzystny wpływ na nastrój – nie oznacza automatycznie lekkostrawności. Przy aktywnych chorobach przewodu pokarmowego, zwłaszcza przy refluksie, wrzodach, biegunkach czy po operacjach, decyzję o włączeniu kakao do diety trzeba podejmować indywidualnie, najlepiej w porozumieniu z lekarzem lub dietetykiem.

Czy kakao pasuje do diety lekkostrawnej?

W klasycznych schematach żywienia łatwostrawnego kakao zazwyczaj trafia na listę produktów ograniczanych lub wręcz przeciwwskazanych. W wytycznych obok takiego proszku można często zobaczyć pieczywo cukiernicze, lody mleczne czy tłuste sosy. Jednocześnie w części zaleceń pojawia się zapisek, że dopuszczalne jest „słabe kakao”, czyli bardzo rozcieńczony napój z niewielkim dodatkiem proszku, przygotowany na chudym mleku. Ten dualizm bywa mylący, jeśli szukasz prostej odpowiedzi „tak” lub „nie”.

Najwięcej zależy od twojego stanu zdrowia, fazy choroby i sposobu, w jaki przygotujesz napój. Inaczej wygląda sytuacja pacjenta leżącego w szpitalu dzień po operacji jelita, dla którego priorytetem jest absolutne odciążenie przewodu pokarmowego, a inaczej osoby z łagodną nadwrażliwością żołądka, która dba jedynie o unikanie dużych, tłustych posiłków. Duże znaczenie ma też rodzaj mleka (z laktozą czy bez, pełnotłuste czy 1,5%), obecność cukru oraz wielkość porcji – mały kubek rozcieńczonego napoju po posiłku to co innego niż duży, mocny napój wypity na pusty żołądek.

Jak dietetycy klasyfikują kakao w jadłospisach lekkostrawnych?

W oficjalnych tabelach produktów niezalecanych w diecie lekkostrawnej kakaowy proszek często występuje tuż obok produktów smażonych na tłuszczu, ostrych sosów, napojów gazowanych i alkoholu. Autorzy takich zestawień podkreślają, że napój kakaowy może pobudzać wydzielanie soku żołądkowego, a przy dużych ilościach nasilać wzdęcia. Zwracają też uwagę, że w praktyce większość osób pije nie czyste kakao na chudym mleku, lecz słodzone napoje z dodatkiem tłustego nabiału, co jeszcze bardziej obciąża żołądek.

Są sytuacje kliniczne, w których dietetycy bardzo zdecydowanie wykluczają ten napój z menu:

• ostre stany zapalne błony śluzowej żołądka i dwunastnicy, z silnym bólem i zgagą,
• zaostrzone choroby jelit, w tym nieswoiste zapalenia, z biegunką i krwią w stolcu,
• okres bezpośrednio po operacjach w obrębie jamy brzusznej, gdy jelita „rozruchają się” po zabiegu,
• ciężko przebiegający refluks żołądkowo‑przełykowy, zwłaszcza z nocną zgagą,
• nawracające, silne biegunki o różnym podłożu, kiedy priorytetem jest maksymalne zmniejszenie ilości błonnika i substancji pobudzających perystaltykę.

W praktyce dietetycznej zdarzają się jednak jadłospisy lekkostrawne, w których pojawia się sporadyczne, delikatne kakao dla osób, które dobrze je tolerują. Warunkiem jest brak ostrych objawów ze strony żołądka i jelit, zastosowanie chudego mleka lub napoju roślinnego, mała porcja oraz wypijanie takiego napoju raczej do posiłku niż na pusty żołądek.

Przy rozszerzaniu diety po ostrej fazie choroby można „przetestować” tolerancję kakao, ale dopiero wtedy, gdy ból, zgaga czy biegunka wyraźnie się wyciszą. Najbezpieczniej zacząć od bardzo małej porcji słabego napoju, obserwować przez kilka godzin, czy nie pojawia się zgaga, ból brzucha, wzdęcia lub luźny stolec, i w razie pogorszenia samopoczucia natychmiast wycofać ten produkt.

Jak przygotować lekkostrawne kakao?

Jeżeli twój lekarz lub dietetyk nie widzi przeciwwskazań, a ty sam wcześniej dobrze znosiłeś ten napój, można przygotować go w wersji maksymalnie „odciążającej” przewód pokarmowy. Taki sposób przyrządzenia nie uczyni z kakao klasycznego produktu lekkostrawnego, ale może zmniejszyć ryzyko dolegliwości.

Dobór składników warto oprzeć na kilku zasadach:

• użyj naturalnego, niesłodzonego kakao w proszku, a nie gotowej mieszanki napoju kakaowego,
• sięgnij po mleko o obniżonej zawartości tłuszczu, np. 1,5%, albo dobrze tolerowany napój roślinny bez dodatku cukru,
• przy nietolerancji laktozy wybierz mleko lub napój bezlaktozowy, żeby nie mylić objawów z reakcją na kakao,
• zrezygnuj z dodawania cukru albo ogranicz się do naprawdę małej ilości, ewentualnie użyj niewielkiej ilości łagodnego słodzika.

Sam sposób przygotowania napoju też ma znaczenie:

• podgrzej mleko do temperatury, przy której paruje, ale nie doprowadzaj do wrzenia,
• dokładnie rozprowadź proszek w niewielkiej ilości ciepłego płynu, a dopiero potem dolej resztę, żeby uniknąć grudek,
• podawaj napój w temperaturze umiarkowanej – nie bardzo gorącej ani lodowatej,
• postaw na niewielką objętość porcji, np. mały kubek zamiast dużego,
• pij kakao jako element posiłku, a nie na pusty żołądek, żeby złagodzić wpływ na wydzielanie kwasu.

Przy diecie lekkostrawnej warto także unikać łączenia kakao z innymi „ciężkimi” dodatkami. Śmietanka, bita śmietana, tłuste desery, duże ilości cukru, orzechy czy kruche ciasta z kremem potrafią w połączeniu z napojem wielokrotnie zwiększyć obciążenie dla żołądka i jelit.

Kto nie powinien pić kakao – główne przeciwwskazania

U większości zdrowych dorosłych mały kubek delikatnego napoju kakaowego od czasu do czasu nie stanowi problemu. Istnieją jednak sytuacje, w których ten produkt – zwłaszcza w większych ilościach i pite regularnie – jest niewskazany. Chodzi zarówno o dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, jak i choroby ogólne, w których ważna jest kontrola podaży kofeiny, teobrominy czy substancji wpływających na krzepnięcie krwi.

Najważniejsze przeciwwskazania związane bezpośrednio z układem trawiennym to:

• aktywne, bolesne refluksowe zapalenie przełyku, z częstą zgagą i cofaniem treści żołądkowej,
• wrzody żołądka i dwunastnicy w fazie zaostrzenia, gdy każdy produkt pobudzający wydzielanie kwasu nasila ból,
• ciężkie lub nawracające biegunki, w których błonnik i pobudzanie perystaltyki działa niekorzystnie,
• ostre stany zapalne jelit, w tym nieswoiste zapalenia, gdy śluzówka jest szczególnie wrażliwa na mechaniczne drażnienie.

Są też przeciwwskazania ogólne, niezwiązane wyłącznie z trawieniem, ale istotne w kontekście bezpieczeństwa:

• alergia na kakao, nawet jeśli objawia się „tylko” wysypką lub świądem, bo przy dalszej ekspozycji możliwa jest cięższa reakcja,
• istotne zaburzenia snu i nadwrażliwość na kofeinę oraz teobrominę, zwłaszcza przy piciu napojów kakaowych w godzinach popołudniowych i wieczornych,
• zaburzenia krzepnięcia krwi oraz stosowanie leków przeciwzakrzepowych, bo związki z kakao mogą wpływać na zlepianie się płytek,
• okres bezpośrednio przed większym zabiegiem operacyjnym, kiedy lekarz zaleca ograniczenie produktów mogących wpływać na krzepliwość,
• małe dzieci – u dzieci powyżej 2 roku życia niewielkie ilości bywają tolerowane, ale większa zawartość kofeiny i teobrominy nie jest pożądana,
• kobiety w ciąży i matki karmiące piersią, które muszą pilnować, by łączna ilość kofeiny z różnych źródeł nie przekraczała zalecanych 200–300 mg na dobę.

U osób z poważnymi chorobami przewodu pokarmowego, takimi jak nieswoiste zapalenia jelit, nowotwory układu trawiennego czy świeży stan po rozległych operacjach brzucha, włączanie kakao do jadłospisu powinno odbywać się wyłącznie po akceptacji lekarza lub dietetyka prowadzącego. W fazie ostrych objawów najczęściej rezygnuje się z niego całkowicie.

Jak pić kakao aby było lepiej tolerowane?

Tolerancja napoju kakaowego zależy od dawki, częstości sięgania po ten napój i sposobu jego przygotowania. Przy wrażliwym żołądku lub jelitach nawet zdrowy produkt w zbyt dużej ilości potrafi wywołać zgagę czy wzdęcia. Kilka prostych zasad może wyraźnie zmniejszyć ryzyko takich reakcji.

Jeśli chcesz sprawdzić, czy napój kakaowy będzie ci służył, zwróć uwagę na ilość i porę spożycia:

• zacznij od bardzo małych porcji, na przykład pół małego kubka słabego napoju,
• nie pij kakao na pusty żołądek, tylko do lekkiego posiłku, który „przyjmie na siebie” część wydzielanego kwasu,
• unikać warto picia tego napoju późnym wieczorem, bo teobromina i kofeina mogą utrudniać zasypianie,
• jeśli masz stwierdzone problemy trawienne, nie sięgaj po kakao codziennie, lecz raczej okazjonalnie, obserwując reakcję organizmu.

Na sposób, w jaki zareaguje twój przewód pokarmowy, wpływa również kompozycja samego napoju:

• przy skłonności do wzdęć sięgnij po mleko bez laktozy lub napój roślinny, np. owsiany czy migdałowy, bez dodatku cukru,
• ogranicz lub wyeliminuj cukier – wysoka dawka sacharozy często nasila wahania glikemii i może sprzyjać wzdęciom,
• zrezygnuj z bitej śmietany, tłustych sosów czekoladowych i słodkich syropów jako dodatków do napoju,
• podawaj kakao w temperaturze umiarkowanej, bo bardzo gorące lub bardzo zimne napoje mogą same w sobie podrażniać śluzówkę.

Przy istniejących dolegliwościach żołądkowo‑jelitowych rozsądnie jest prowadzić prostą obserwację. Możesz przez kilka dni notować, czy po wypiciu kakao pojawia się ból brzucha, zgaga, wzdęcia albo biegunka, jak długo trwają i czy wiążą się z konkretną porą dnia lub rodzajem mleka. Taki „dzienniczek” ułatwia późniejszą rozmowę z lekarzem i pomaga podjąć decyzję, czy napój zostawić w diecie, ograniczyć, czy całkowicie z niego zrezygnować.

Jakie są lekkostrawne zamienniki kakao?

Przy ścisłej diecie lekkostrawnej albo wyraźnej nietolerancji napoju kakaowego lepszym rozwiązaniem jest sięgnięcie po napoje i desery łagodniejsze dla żołądka, a mimo to dające poczucie ciepłego, przyjemnego w odbiorze posiłku. Czy naprawdę musisz rezygnować z czegoś słodkiego, jeśli lekarz zalecił ci lekkostrawny jadłospis? Niekoniecznie – ważne, by wybrać formę, która nie obciąży przewodu pokarmowego.

Jako zamienniki kakao w diecie lekkostrawnej dobrze sprawdzają się:

• słaba herbata lub łagodne herbaty owocowe, wypijane z niewielkim dodatkiem miodu,
• kawa zbożowa z mlekiem, bez dodatku tłustej śmietanki i dużych ilości cukru,
• kisiele i galaretki z owoców, przygotowane z dozwolonych, przetartych owoców bez pestek,
• budynie na chudym mleku, także w wersji z mlekiem bez laktozy,
• musy owocowe z jabłek, bananów czy brzoskwiń, podawane po obraniu ze skórki i dokładnym rozdrobnieniu.

U osób, które nie mają przeciwwskazań ze strony przewodu pokarmowego, a pozostają jedynie na łagodniejszej wersji diety, czasem sprawdzi się deser na bazie dozwolonych owoców z niewielkim dodatkiem kakao lub kilku kostek gorzkiej czekolady min. 70% kakao. Takie rozwiązanie wymaga jednak dobrej tolerancji i braku ostrych objawów. W ścisłej diecie lekkostrawnej lepiej całkowicie zrezygnować z kakao i czekolady, a oprzeć się wyłącznie na deserach owocowych, budyniach, kisielach i galaretkach.

Dobry zamiennik powinien spełniać ogólne zasady diety lekkostrawnej: mieć niską zawartość tłuszczu, delikatny smak, miękką konsystencję, brak ostrych i kwaśnych dodatków oraz być dobrze tolerowany przez twój przewód pokarmowy. Wybór konkretnej opcji zawsze warto odnieść do własnych doświadczeń i zaleceń lekarza, bo to twoja reakcja na dany produkt jest tu ostatecznym wyznacznikiem.