Atarax – co to za lek i jak działa?

Atarax to preparat o działaniu przeciwlękowym, uspokajającym i przeciwhistaminowym – jego substancją czynną jest hydroksyzyna. Związek ten nie tłumi aktywności kory mózgowej, a swoje działanie zawdzięcza głównie hamowaniu pewnych struktur podkorowych w ośrodkowym układzie nerwowym. W dalszej części artykułu wyjaśniamy szczegóły dotyczące mechanizmu działania, bezpiecznego dawkowania i potencjalnych zagrożeń związanych z terapią.

Czym jest Atarax i jak działa hydroksyzyna?

Hydroksyzyna należy do grupy leków psycholeptycznych, co oznacza, że jej głównym zastosowaniem jest łagodzenie objawów lęku i napięcia nerwowego u osób dorosłych. Mechanizm uspokajający opiera się na blokowaniu aktywności wybranych obszarów podkorowych mózgowia, a nie – jak dawniej sądzono – na hamowaniu kory. Dzięki temu substancja redukuje uczucie niepokoju, zagrożenia i zmniejsza nadmierne napięcie mięśniowe, nie wywołując przy tym zaburzeń pamięci typowych dla niektórych innych środków psychotropowych.

Równocześnie hydroksyzyna silnie oddziałuje na receptory histaminowe typu H1, co nadaje jej wyraźne właściwości przeciwalergiczne. Efektem tego jest redukcja odczynów zapalnych wywołanych histaminą oraz łagodzenie uporczywego świądu towarzyszącego takim stanom, jak pokrzywka, wyprysk czy atopowe zapalenie skóry. Posiada także niewielkie powinowactwo do receptorów muskarynowych, co odpowiada za umiarkowane działanie przeciwcholinergiczne.

W jakich postaciach występuje lek i jak szybko zaczyna działać?

Preparat dostępny jest w dwóch formach doustnych – jako tabletki powlekane o zawartości 10 mg lub 25 mg substancji czynnej oraz syrop o stężeniu 2 mg/ml. Różnice te przekładają się bezpośrednio na szybkość uzyskania efektu sedatywnego. Działanie uspokajające po przyjęciu syropu pojawia się już po 5–10 minutach, natomiast w przypadku tabletek okres ten wydłuża się do 30–45 minut. Działanie przeciwhistaminowe rozpoczyna się zwykle w ciągu godziny i utrzymuje się od 6 do 8 godzin.

Hydroksyzyna bardzo dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego, osiągając maksymalne stężenie w osoczu po upływie około 2 godzin od spożycia. Jej biodostępność szacuje się na poziomie około 80%. Związek łatwo przenika przez barierę krew–mózg oraz barierę łożyskową, co ma szczególne znaczenie przy omawianiu przeciwwskazań w okresie ciąży i karmienia.

Główny metabolit hydroksyzyny – cetyryzyna – sam w sobie jest silnym lekiem przeciwhistaminowym i powstaje przy udziale dehydrogenazy alkoholowej.

Szlak metaboliczny substancji czynnej jest złożony. Hydroksyzyna w dużym stopniu ulega przemianom przy udziale izoenzymów cytochromu P450, głównie CYP 3A4/5. Powstałe metabolity, wraz z niewielką ilością niezmienionej substancji – zaledwie 0,8% dawki – są usuwane przez nerki. Okres półtrwania leku wynosi około 14 godzin, co należy uwzględniać planując odstępy między dawkami w terapii wielokrotnej.

Jak dawkować hydroksyzynę w zależności od wskazania?

Terapię zawsze powinno rozpoczynać się od najniższej skutecznej dawki, a całkowity czas leczenia musi być maksymalnie skrócony do okresu niezbędnego dla opanowania objawów. Schemat dawkowania różni się istotnie w zależności od celu stosowania oraz wieku i masy ciała pacjenta. Poniżej przedstawiono szczegółowe zalecenia dla poszczególnych grup.

Objawowe leczenie lęku u dorosłych

W tym wskazaniu standardowa dawka początkowa to 50 mg na dobę, podzielona na 2–3 porcje. Lekarz może podjąć decyzję o jej zwiększeniu do dawki maksymalnej wynoszącej 100 mg na dobę, gdy stan kliniczny pacjenta jest szczególnie nasilony. Kluczowe jest przyjmowanie preparatu o stałych porach, co sprzyja utrzymaniu równomiernego stężenia we krwi.

Leczenie świądu różnego pochodzenia

Terapię rozpoczyna się zwykle od jednorazowej dawki 25 mg przyjmowanej przed snem. Taki schemat pozwala zminimalizować odczucie senności w ciągu dnia i wykorzystać uspokajający profil leku do ułatwienia zasypiania. W razie niewystarczającej kontroli świądu dawkę można stopniowo zwiększać nawet do 25 mg stosowanych 3–4 razy na dobę.

Premedykacja przed zabiegami chirurgicznymi

W celu redukcji niepokoju okołooperacyjnego stosuje się dawkę jednorazową od 50 mg do 100 mg. Można ją podać w dwóch podzielonych porcjach po 50 mg lub od razu w całości – decyzja należy do anestezjologa prowadzącego przygotowania do interwencji.

Poniższe zestawienie obrazuje różnice w dawkach maksymalnych w najczęstszych scenariuszach klinicznych:

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Preparat w formie syropu jest preferowany dla pacjentów od 12. miesiąca życia do 6. roku życia, ponieważ umożliwia odmierzenie dokładnej dawki i minimalizuje ryzyko zachłyśnięcia tabletką. Dawkę dla dzieci z objawami świądu wylicza się z przedziału 1–2 mg na każdy kilogram masy ciała w ciągu doby, podzielone na mniejsze porcje.

Jakie są przeciwwskazania i środki ostrożności?

Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest stwierdzona nadwrażliwość na hydroksyzynę, cetyryzynę, inne pochodne piperazyny, a także aminofilinę lub etylenodiaminę. Leku nie wolno podawać osobom z porfirią oraz tym, u których w zapisie EKG stwierdzono wrodzone lub nabyte wydłużenie odstępu QT.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku pacjentów z szeregiem chorób współistniejących. Do stanów tych zalicza się zwłaszcza:

• jaskrę z zamkniętym kątem przesączania,
• utrudniony odpływ moczu z pęcherza,
• znacznie osłabioną perystaltykę jelit,
• myasthenia gravis oraz otępienie.

Hydroksyzyna może obniżać próg drgawkowy – zjawisko to zgłaszane jest częściej w populacji pediatrycznej niż u dorosłych. Ponadto osoby z niewydolnością nerek i wątroby wymagają redukcji dawki: w przypadku umiarkowanego bądź ciężkiego uszkodzenia nerek zmniejsza się ją z uwagi na kumulację metabolitów, natomiast przy niewydolności wątroby dawkę dobową obniża się o 33%.

Leczenie należy przerwać na minimum 5 dni przed wykonaniem testów alergicznych lub próby prowokacji oskrzelowej z metacholiną, by uniknąć fałszowania wyników.

Zagrożenia związane z układem sercowo-naczyniowym

Stosowanie preparatu łączy się z ryzykiem wystąpienia groźnych arytmii typu torsade de pointes, co dotyczy zwłaszcza chorych z istniejącymi już czynnikami ryzyka – zaburzeniami elektrolitowymi (hipokaliemia, hipomagnezemia), znaczną bradykardią lub przypadkami nagłej śmierci sercowej w rodzinie. W razie pojawienia się palpitacji, duszności czy omdlenia należy natychmiast odstawić lek i wezwać pomoc medyczną.

Z jakimi substancjami hydroksyzyna wchodzi w interakcje?

Niezwykle istotne jest unikanie alkoholu w całym okresie terapii, ponieważ etanol nasila depresyjny wpływ hydroksyzyny na ośrodkowy układ nerwowy. Wzmożona sedacja stwarza realne zagrożenie nie tylko podczas prowadzenia samochodu, lecz także w trakcie codziennych czynności wymagających pełnej koncentracji. Ze względu na metabolizm z udziałem dehydrogenazy alkoholowej, spożycie alkoholu może ponadto zmieniać tempo rozkładu substancji czynnej.

Kategorycznie zabronione jest łączenie leku z inhibitorami monoaminooksydazy (iMAO) oraz z preparatami wydłużającymi odstęp QT, do których należy długa lista związków. W grupie tej znajdują się między innymi:

• leki przeciwarytmiczne klasy Ia (np. chinidyna, dyzopiramid) i klasy III (np. amiodaron, sotalol),
• niektóre antybiotyki makrolidowe (np. erytromycyna, klarytromycyna) i chinolony (np. lewofloksacyna),
• wybrane neuroleptyki (np. haloperydol, tiorydazyna) oraz leki przeciwdepresyjne (np. cytalopram),
• metadon i niektóre cytostatyki (np. toremifen, wandetanib).

Hydroksyzyna nasila również działanie środków przeciwcholinergicznych, opioidowych leków przeciwbólowych i barbituranów, jednocześnie osłabiając skuteczność betahistyny oraz inhibitorów cholinesterazy. Stosowana z trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi może zwiększać ich toksyczny wpływ na mięsień sercowy.

Inhibitory silnie działające na izoenzym CYP 3A4/5, takie jak niektóre azolowe leki przeciwgrzybicze lub blokery kanału wapniowego, podnoszą stężenie hydroksyzyny w surowicy. Z kolei cymetydyna – popularny niegdyś lek na wrzody żołądka – powoduje wzrost stężenia o około 36%, jednocześnie obniżając poziom cetyryzyny.

Co warto wiedzieć o działaniach niepożądanych?

Profil bezpieczeństwa hydroksyzyny zdominowany jest przez objawy ze strony układu nerwowego. Bardzo często, bo u więcej niż 1 na 10 pacjentów, odnotowuje się znaczną senność. Do częstych dolegliwości należą ponadto bóle i zawroty głowy, suchość błony śluzowej jamy ustnej oraz uczucie ogólnego zmęczenia i nadmiernego uspokojenia.

Niezbyt często występują nudności, pobudzenie paradoksalne, stany splątania i drżenia mięśniowe. U osób w podeszłym wieku zaobserwowano pogorszenie funkcji poznawczych, dlatego w tej populacji dawkę początkową należy zredukować o połowę, a całkowitą dobową porcję leku ograniczyć do 50 mg. Choć izolowane, zdarzają się również ciężkie reakcje skórne, między innymi zespół Stevensa–Johnsona czy ostra uogólniona osutka krostkowa.

Wśród rzadkich, lecz potencjalnie bardzo groźnych konsekwencji wymienia się niedociśnienie tętnicze, napady drgawkowe (szczególnie po przedawkowaniu), zatrzymanie moczu oraz wstrząs anafilaktyczny. Każde nagłe wystąpienie tachykardii, omdlenia lub zaburzeń oddychania nakazuje natychmiastowe przerwanie leczenia i szybką konsultację medyczną.